ΣΩΦΥΤΟΥ ΣΤΗΛΗ: του Ανθρώπου...
Εμφανίστηκε πρόσφατα σε κάποια εφημερίδα ένα άρθρο για την περίφημη στήλη του Σώφυτου (θα εξηγήσω σε λίγο τα πάντα) και αμέσως ακολούθησαν κάμποσες σχετικές δημοσιεύσεις στο fb.
Φαίνεται ότι ο αλγόριθμος με εντοπίζει ως υποψήφιο αναγνώστη τέτοιων δημοσιεύσεων και από εκεί ξεκινά τούτη η δική μου δημοσίευση ή μάλλον οι δυο δημοσιεύσεις που σχεδιάζω να κάνω. Η πρώτη θα ασχοληθεί με την πραγματολογική πλευρά, την ίδια την επιγραφή και τον Σώφυτο, ενώ η δεύτερη θα ασχοληθεί με το ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο του ελληνιστικού κόσμου, όπως καθρεπτίζεται στην επιγραφή.
Η «ΣΩΦΥΤΟΥ ΣΤΗΛΗ» όπως αυτοτιτλοφορείται στην κορυφή του κειμένου που είναι χαραγμένο πάνω της, είναι μια τετράγωνη ασβεστολιθική πλάκα (αναθηματική στήλη), πάνω στην οποία έχει σκαλιστεί ένα ποίημα σε μορφή ελεγειακών δίστιχων. Το ποίημα είναι γραμμένο σε ιδιαίτερα εκλεπτυσμένη αττική διάλεκτο και αφηγείται την περιπέτεια της ζωής ενός προσώπου το οποίο, με βάση την φιλολογική χρονολόγηση της γραφής, θεωρείται ότι έζησε περί τα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. στην περιοχή της σημερινής Κανταχάρ του Αφγανιστάν (Αλεξάνδρεια εν Αραχωσία) [1].
Η στήλη εμφανίστηκε στην «αγορά» αρχαιοτήτων της Κανταχάρ γύρω στο 2003 [2] και θεωρείται ότι βρέθηκε στην Παλαιά Κανταχάρ, στα ερείπια της αρχαίας οχυρής θέσης που βρίσκονται κοντά στην σύγχρονη πόλη (εντός του πλαισίου κατωτέρω και στην παλαιά φωτογραφία στο "σαλόνι").
Το κείμενο περιέχει 20 στίχους σκαλισμένους στη στήλη, με τα αρχικά γράμματα κάθε στίχου να σχηματίζουν έντεχνα την ακροστοιχίδα: ΔΙΑΣΩΦΥΤΟΥΤΟΥΝΑΡΑΤΟΥ, τονίζοντας έτσι με περηφάνεια το όνομα του αναθέτη.
Και εδώ αρχίζουν τα θαυμάσια και θαυμαστά: «ο Σώφυτος, του Ναράτου» ανέθηκεν… Τα ονόματα δεν είναι ελληνικά, παρότι η γραφή είναι ελληνική και μάλιστα ιδιαίτερα εκλεπτυσμένη, όπως θα δούμε σε λίγο. Τα ονόματα Σώφυτος και Νάρατος είναι πιθανώς εξελληνισμένες μορφές των ινδικών ονομάτων Subhūti και Nārada [3].
Αλλά το μήνυμα του ποιήματος, το είδος του βίου που περιγράφει και η ποιητική τεχνοτροπία των στίχων είναι όλα χαρακτηριστικά «ελληνικά».
Παραθέτω κατωτέρω πρώτα την αρχαία επιγραφή και μετά τη μετάφρασή της στα νέα ελληνικά. Δεν βρήκα όμως πουθενά ελληνική μετάφραση ολόκληρου του ποιήματος. Μόνο κάποιες ιδιαίτερες λέξεις, δηλωτικές του λογοτεχνικού χαρακτήρα του έργου, αναφέρονται σε δημοσιεύματα στο fb. Όλα τα ελληνικά άρθρα που διάβασα μιλάνε μόνο για το «πνεύμα» της στήλης. Οπότε, αναγκάστηκα να τη μεταφράσω εγώ μόνος μου, από τα αγγλικά. [4]
Αν και η γραφή στη στήλη είναι στη μεγαλογράμματη που χρησιμοποιούνταν στους ελληνιστικούς χρόνους [5], στο διαδίκτυο εμφανίζεται η μικρογράμματη γραφή, με τόνους και πνεύματα. Η αρχική μεταγραφή έχει γίνει πολύ προσεκτικά από τον Georges Rougemont, ο οποίος μελέτησε τη στήλη μαζί με τους Paul Bernard και Georges-Jean Pinault (δημοσίευσή τους στο Journal des Savants, 2004).
Σωφύτου στήλη
Δ Δηρὸν ἐμῶγ κοκυῶν ἐριθηλέα δώματ᾽ ἐόντα
Ι ἲς ἄμαχος Μοιρῶν ἐξόλεσεν τριάδος·
Α αὐτὰρ ἐγὼ, τυννὸς κομιδῆι βιότοιό τε πατρῶν
Σ Σώφυτος εὖνις ἐὼν οἰκτρὰ Ναρατιάδης,
Ω ὡς ἀρετὴν Ἑκάτου Μουσέων τ᾽ ἤσχηκα σὺν ἐσθλῆι
Φ φυρτὴν σωφροσύνηι, θήμος ἐπεφρασάμην
Υ ὑψώσαιμί κε πῶς μέγαρον πατρώϊον αὔθις·
Τ τεκνοφόρον δὲ λαβὼν ἄλλοθεν ἀργύριον,
Ο οἴκοθεν ἐξέμολον μεμαὼς οὐ πρόσθ᾽ ἐπανελθεῖν
Υ ὕψιστον κτᾶσθαι πρὶμ μ᾽ άγαθῶν ἄφενος·
Τ τοὔνεκ᾽ ἐπ᾽ ἐμπορίηισιν ἰῶν εἰς ἄστεα πολλὰ
Ο ὄλβον ἀλωβήτος εὐρὺν ἐληισάμην
Υ ὑμνητὸς δὲ πέλων πάτρην ἐτέεσσιν ἐσῖγμαι
Ν νηρίθμοις τερπνός τ᾽ εὐμενέταις ἐφάνην·
Α ἀμφοτέρους δ᾽ οἶκόν τε σεσηπότα πάτριον εἶθαρ
Ρ ῥέξας ἐκ καινῆς κρέσσονα συντέλεσα
Α αἶάν τ᾽ ἔς τύμβου πεπτωκότος ἄλλον ἔτευξα,
Τ τὴν καὶ ζῶν στήλην ἐν ὁδῶι ἐπέθηκα λάλον.
Ο οὕτως οὖν ζηλωτὰ τάδ᾽ ἔργματα συντελέσαντος
Υ υἱέες υἱωνοί τ᾽ οἶκον ἔχοιεν ἐμοὖ.
Μετάφραση:
Για καιρό πολύ άκμαζε ο οίκος των προγόνων μου,
Σαν τον κατέστρεψε η ακαταμάχητη βία της τριάδας των Μοιρών (1).
Αλλά εγώ, ο Σώφυτος, απ’ του το γένος Νάρατου (2),
Απ’ των γονιών τη φροντίδα θλιβερά στερημένος, τόσο μικρός,
Την αριστεία των Μουσών απέκτησα (3) και του Σκοπευτή (4),
Ταιριάζοντάς την με τη σωφροσύνη (5), την ευγενή,
Και τρόπο μηχανεύθηκα να ξαναχτίσω το σπίτι μου το προγονικό,
Με χρήματα που τόκο γεννούσαν (6), και απ’ άλλον πήρα.
Έφυγα απ’ το σπίτι, μ’ απόφαση μην επιστρέψω,
Πριν αποκτήσω αφθονία αγαθών, τη μέγιστη.
Σε πόλεις πολλές έτσι ταξιδεύοντας, με το εμπόριο (7),
Πλούτο (8) απέκτησα κι άφθονο κι άμεμπτο (9).
Δοξασμένος στην πατρίδα μου επέστρεψα μετά από χρόνια αμέτρητα,
Κι ευλογία έγινα (10) για όσους με καλοδεχτήκαν.
Και τα δύο, αμφότερα (11), το πατρικό το σπίτι, που είχε σαπίσει,
Αμέσως καλύτερο το ‘κανα από πριν,
Και τον τάφο που είχε πέσει (12), άλλον έχτισα·
Και ζωντανός ως είμαι (13), δίπλα στο δρόμο έστησα τη στήλη τούτη που μιλά (14).
Έχοντας κατορθώσει τα έργα αυτά (15), τ’ αξιοζήλευτα,
τούτο το σπίτι μου, οι γιοι κι οι εγγονοί (16) ας αναλάβουν! (17)
Παραθέτω τα σχόλια και τις παρατηρήσεις μου αντίστοιχα:
(1): Η αναγωγή της συμφοράς στις Μοίρες πηγάζει από την αρχαιοελληνική μυθική παράδοση. [6]
(2): Ναρατιάδης στο κείμενο, όπως Λαερτίδης (ο Οδυσσέας), Ατρείδης (ο Αγαμέμνων και ο Μενέλαος), Πηλείδης (ο Αχιλλέας).
(3): Εννοεί ότι απέκτησε παιδεία και μάλιστα ελληνική. Ήταν το εφόδιο της αποδοχής του μέσα σε έναν ελληνόφωνο κόσμο, όπου το κοινωνικό κύρος όσο και η επιχειρηματική ζωή συναρτώνταν ευθέως με την πνευματική καλλιέργεια και την τέχνη του λόγου. Αν και μη-Έλλην στην καταγωγή, ξεκινώντας από το απώτερο ανατολικό σύνορο του ελληνόφωνου κόσμου, ο Σώφυτος στράφηκε ολόψυχα και ενστικτωδώς προς τα δυτικά, προς την καρδιά του ελληνικού κόσμου, παρά την ύπαρξη ανατολικότερα ανεπτυγμένων και πολυάνθρωπων πολιτισμών (Ινδίες). Τέτοια ήταν η οικονομική, πολιτιστική και πολιτισμική αίγλη των ελληνιστικών βασιλείων τα οποία άφησε πίσω της η εκστρατεία του Αλεξάνδρου.
(4): Ο Απόλλων.
(5): Δεν αρκεί η παιδεία αλλά απαιτείται και η ορθή (σόφρων) εφαρμογή της.
(6): Εντυπωσιακό ότι έλαβε δάνειο, προφανώς όχι από οικείους του. Όντας ορφανός και χωρίς στήριγμα από τον πατρικό οίκο, αφού αυτός είχε καταστραφεί όπως μας πληροφορεί στην αρχή, δεν θα ήταν εύκολο να δανειστεί.
Τονίζει ιδιαίτερα, με κάποιο παράπονο, το βαρύ άχθος που του επιβλήθηκε: πλήρωσε τόκο για το δανεισμό. Πώς αλλιώς όμως να δανείσει κάποιος που τιμά την αξία των χρημάτων, έναν νεαρό και μάλλον πτωχό επιχειρηματία, έστω και αν αυτός προέρχεται από ευγενή γενιά; Μεγάλη η επισφάλεια, μεγάλος και ο τόκος.
Η αναφορά του περί «τεκνοφόρου δανείου», υποδεικνύει μια ανεπτυγμένη και έμπειρη αγορά πίστης, ακόμα και σε τόσο απομακρυσμένο σημείο από το ιστορικό κέντρο του αρχαίου εμπορίου (Ανατολική Μεσόγειος).
Τόσο ανεπτυγμένη πιστωτική δραστηριότητα και αντίστοιχη εμπειρία δεν θα μπορούσε να έχει προκύψει αν δεν υπήρχαν στην περιοχή της Βακτριανής: ζωηρό εμπόριο, νομισματική ρευστότητα, αξιόπιστο και εξειδικευμένο νομικό πλαίσιο και καλά εμπεδωμένο σύστημα προστασίας περιουσίας και νομικών δικαιωμάτων επ’ αυτής.
Ίσως να υπήρχαν εξειδικευμένοι -ή κατ’ επάγγελμα- δανειστές· ή έστω, κάποιοι έμπειροι κεφαλαιούχοι, οι οποίοι επανεπένδυαν το νομισματικό πλεόνασμα που αποκόμιζαν από το εμπόριο πίσω στην νομισματική κυκλοφορία, χορηγώντας το ως δάνειο. Πρέπει να εκτιμούσαν κατάλληλα τον κίνδυνο μη αποπληρωμής και να αξίωναν δημοσίως, ή με κάποιο αποδεικτέο τρόπο, δηλαδή σε γραπτό κείμενο, μιαν επαρκή αποζημίωση με τη μορφή τόκου. Η ίδια η ορθή εκτίμηση ενός -εκάστοτε- επαρκώς αντισταθμιστικού επιτοκίου και μάλιστα σε μακροπρόθεσμη βάση, προϋποθέτει μεγάλη εμπειρία ανάλογων ζημιών από προηγούμενες παρόμοιες συναλλαγές.
(7): Ποια ήταν η οδός προς τον πλουτισμό; Ούτε η στρατιωτική υπηρεσία (μισθοφόρος, ήτοι πλιατσικολόγος), ούτε η κατοχή αγροτικής γης (παλαιά αριστοκρατία), ούτε η βιοτεχνία· το μεταπρατικό εμπόριο σ’ έκανε αληθινά πλούσιο (εμποροκρατία). Αν τα κατάφερνες καλά εννοείται δηλαδή να μπορείς να κρίνεις εύστοχα και γρήγορα: πού υπάρχουν ελλείματα αγαθών και πώς μπορούν να καλυφθούν με έξυπνο και αποδοτικό τρόπο, πριν άλλοι προλάβουν να επωφεληθούν μπροστά από σένα.
Για το εμπόριο λοιπόν τα έμαθε τα ελληνικά o Σώφυτος, αλλά η ανώτερη παιδεία ήταν η αληθινή αναβαθμίδα, αυτή η οποία τον βοήθησε να εισέλθει στους ανώτερους κύκλους των οικονομικών και των πολιτικών ελίτ. Εκεί παράγονταν ή ανταλλάσσονταν οι κρίσιμες εμπορικές ή πολιτικές πληροφορίες· εκεί βρίσκονταν οι άνθρωποι που είχαν δύναμη να επηρεάζουν πράγματα και καταστάσεις. Αυτά τα στοιχεία είναι επίσης που κάνουν την επιγραφή «ελληνική»: τέτοιος ήταν ο παλμός των ελληνιστικών βασιλείων, έτσι διαμορφωνόταν η κοινωνική κινητικότητα, τέτοιες ήταν υλικές, ηθικές και πνευματικές αξίες του ελληνικού κόσμου.
(8): Όλβιος σημαίνει ο πολύ ευτυχισμένος, ο μακάριος, ο πλούσιος ή ο καλότυχος. Ομηρική λέξη που δηλώνει υλική και πνευματική ευημερία.
(9): Αλωβήτος: θέλει να πει, με τίμιες συναλλαγές. Χωρίς πταίσματα και πονηριές. Μόνο με τη σωφροσύνη του.
Λώβη: ατίμωση, κακοποίηση, εξευτελισμός, αναπηρία, ακρωτηριασμός (σὺ καὶ δικαίων ἀδίκους φρένας παρασπᾷς ἐπὶ λώβᾳ : εσύ (έρωτα) και των συνετών το μυαλό σέρνεις ορμητικά στην αδικία για την καταστροφή τους (Σοφ. Αντιγόνη, 791)). Στα βυζαντινιά χρόνια σήμαινε τη λέπρα και λωβός λεγόταν ο λεπρός.
Ετυμολογικά προκύπτει εκ του λωβάομαι ή ίσως να ισχύει το αντίστροφο, δηλ. το λωβάομαι από τη λώβη < πιθανόν από πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα κοινή και στα λατινικά labor και labes (πτώση, γλίστρημα, ολίσθημα).
(10): Είχε κάνει πολύ σημαντική περιουσία όπως καυχιέται, αλλά δεν κράτησε τον πλούτο του κρυφό ή έστω, φανερό μα αδιάθετο. Περηφανεύεται αντίθετα ότι ευεργέτησε πολλούς πίσω στην πατρίδα. Βλέπουμε εδώ το ελληνιστικό ιδανικό της ευεργεσίας, της απόδοσης μέρους της περιουσίας και του ρευστού πλούτου των ευκατάστατων πολιτών για αγαθοεργίες προς όφελος του κοινού και της πόλης.
(11): Τι να μεταφράσει κανείς; Λέξεις που δεν έχουν φύγει από το λεξιλόγιό μας για τρεις χιλιάδες χρόνια;
(12): Είναι συγκινητική η μέριμνά του Σώφυτου, τόσο για την αναστύλωση της πατρικής οικίας όσο και για τον οικογενειακό τάφο. Και τα δύο είχαν περιπέσει στην απόλυτη φθορά. Αλλά ο γεραρός βλαστός τα ξανάφτιαξε όλα. Η απόδοση σεβασμού στους προπάτορες στάθηκε πρώτη του προτεραιότητα, τέλεσε πράξεις τιμής για τις οποίες τόσο σεμνύνεται.
(13): Έχει μια ματαιοδοξία φυσικά η διάθεσή του να διαλαλήσει τα κατορθώματά του όσο είναι ακόμη εν ζωή.
(14): Δεν φτάνει να τα αισθάνεσαι όλ’ αυτά εσωτερικά. Έχει νόημα να τα εξωτερικεύσεις και να τα δημοσιοποιήσεις με μια πράξη διακήρυξης υπερηφάνειας. Σήμερα με βάση τη σεμνότητα και τη συστολή τις οποίες έχει ενσταλάξει ο χριστιανισμός ως αξίες ατομικές και κοινωνικές, μια τέτοια αυτοαναφορική στήλη, σε δημόσια θέα (έξω από το σπίτι μας ας πούμε), θα φάνταζε ύβρις και υπερβολική ματαιοδοξία. Στην ελληνιστική εποχή όμως, τέτοιες δημόσιες επιγραφές, ιδιαίτερα από ευεργέτες, ήταν σύμφωνες με το ήθος της εποχής και συνηθίζονταν.
(15): Υπάρχει τόσος κομπασμός εδώ όσος και στις περίβλεπτες μεγάλες χορηγίες των αρχαίων· επίσης, όσος και στις πολυδιαφημισμένες φιλανθρωπίες των σημερινών μεγιστάνων του χρήματος, οι οποίοι αξιώνουν να δίνουν το όνομά τους σε δημόσια μέγαρα, νοσοκομεία, πανεπιστημιακές έδρες κλπ.
(16): Η γραμμή διαδοχής είναι αρσενική· και μόνον.
(17): Η αγωνία της συνέχειας, ως επιταγή για την επόμενη γενιά. Τι νόημα έχουν όλ’ αυτά τα έργα αν δεν υπάρχει άξια και ορατή ακολουθία;
Συμπαθούμε πολύ τον ειλικρινή τόνο ενός ανθρώπου που ξεκίνησε από δύσκολη θέση για να φτάσει ψηλά με τις ικανότητές του. Μέσα σε είκοσι καλά δουλεμένους στίχους, προφανώς από κάποιον ειδικό που πήρε τη σχετική παραγγελία ενός πλούσιου:
- Συνοψίζει τη ζωή του,
- Τονίζει την αξία του, με αυτοπεποίθηση και δίχως σεμνοτυφίες,
- Μιλά για τα εφόδια που τον στήριξαν και τον έκαναν να ξεχωρίσει,
- Δηλώνει ευθαρσώς τους υλικούς του στόχους, καθαρά, χωρίς αμφιβολίες,
- Ως επιστέγασμα τις επιτυχίας, αναφέρει τις ευεργεσίες του με υπερηφάνεια,
- Κορυφώνει τη δόξα και την αγαλλίασή του κάνοντας το χρέος προς τους προγόνους,
- Παραγγέλλει με τρόπο που ακούγεται ματαιόδοξος και επιτακτικός, αλλά στο βάθος είναι όμως συγκινητικά παρακλητικός, τους επιγόνους, να φροντίσουν αυτή κληρονομιά ονόματος και περιουσίας να μην εξανεμιστεί.
Δεν γνωρίζουμε και ούτε θα μάθουμε ποτέ αν οι γιοί και οι εγγονοί, αυτοί που ο Σώφυτος πρόλαβε να θέσει «προ του γόνου» του (οι -προ-γονοί, πάνω στο γόνατο), να τους μιλήσει ο ίδιος για την αρχοντική γενιά τους, να τους διδάξει το μυστικό της επιτυχίας και να τους ζητήσει να σταθούν άξιοι της δικής του δημιουργίας, φροντίζοντας και επαυξάνοντας ει δυνατόν τη περιουσία που τους κληροδότησε, δεν γνωρίζουμε λοιπόν αν κατάφεραν να τον κάνουν περήφανο εν ζωή -όπως τους ζήτησε-, ή μακάριο μετά θάνατον στη μνήμη των επερχόντων γενεών.
Η διαγενεακή μνήμη αδυνατίζει μετά από δύο, τρεις, έστω τέσσερες γενιές.
Κάποια υλικά μνημεία επιζούν των δημιουργών τους για λίγο ακόμη χρόνο, μέχρι που η αναπότρεπτη υλική φθορά τα αποσυνθέσει στα συστατικά του στοιχεία.
Τα πνευματικά δημιουργήματα (μουσική, ζωγραφική, λογοτεχνία) επιζούν συνήθως περισσότερο και διαδίδονται πλατύτερα ανά τον κόσμο, εξαιτίας της ελάχιστης ύλης επί της οποίας εγγράφονται. Δεν παύουν όμως να απαιτούν και αυτά κάποιο, στοιχειώδες έστω, φυσικό βάθρο πάνω στο οποίο αποτυπώνονται: ένας καμβάς, ένας τοίχος, μια παρτιτούρα, ένας δίσκος βινυλίου και πλέον, η ανύψωση στο «νέφος»! (δηλαδή, η ηλεκτρονική καταχώρηση στα γιγάντια και διάσπαρτα κέντρα δεδομένων -data centers).
Δεν θ’ αποφύγουν κάποτε όμως ούτε αυτά τα δημιουργήματα τη γενική αύξηση της εντροπίας [7], τη φυσική αποδόμηση των υλικών συστατικών τους στα «εξ ων συνετέθησαν».
Ή μπορεί να προλάβει να χαθεί ο ίδιο το υποκείμενο που τα δημιούργησε, ο Άνθρωπος, κι έτσι να μείνουν τα έργα του δίχως ούτε το δημιουργό τους ούτε το σκοπό τους, μετέωρα σ’ ένα απ-ανθρωπισμένο σύμπαν· άχρηστα δηλαδή.
Έστω και αν γνωρίζουμε ότι τίποτε δε θα μείνει αιώνιο, εντούτοις, δεν μας καταβάλλει αυτή η παροδικότητα· δεν μας αποτρέπει από την απόλαυση του παρόντος ούτε από την ενασχόλησή μας με πράξεις που σκοπεύουμε ν’ αφήσουν μελλοντικό αποτύπωμα, ατομικό ή συλλογικό, πέρα από τη δική μας εφημερία.
Μάταια όλα λοιπόν; Ίσως. Όμως, αυτή η ματαιοδοξία, που φορά το ευγενές προσωπείο της φιλοδοξίας, είναι βασικό δημιουργικό κίνητρο των ανθρώπων.
Ένας τέτοιος υπέροχος άνθρωπος, με τόσο κοινότυπο ανθρώπινο συναίσθημα ήταν ο Σώφυτος. Λαχταρούσε τη δόξα, αλλά και την απομνημόνευση των έργων του. Γνωρίζοντας ίσως το φθαρτό των υλικών, διάλεξε να σμιλέψει τους στίχους του πάνω σε μια στιβαρή λίθινη στήλη. Και οι λαξευμένοι στίχοι τον απαθανάτισαν (για πόσο;).
Σχεδόν 23 αιώνες μετά, ο σύγχρονος κόσμος αναγνώθει -διαδικτυακά- την αφήγηση του Σώφυτου για το δράμα και τη δόξα του βίου του. Η επιθυμία του φιλέλληνα Ασιάτη, να μείνουν τα κατορθώματα και βούλησή του στη μνήμη των συγχρόνων του, όσο και των κατοπινών του, ευοδώθηκε από ευτυχείς συμπτώσεις.
Αγαθή τύχη έκανε ν’ αναδυθεί η ξεχασμένη στήλη μέσα από τα χώματα που τη σκέπαζαν για χιλιετίες, σε εποχή που ο κόσμος έχει ενοποιηθεί στο χώρο και στο χρόνο· τόσο πια που οι στίχοι της διαβάζονται τώρα σ’ όλη την οικουμένη με το πάτημα ενός πλήκτρου.
Ποια φαντασία μπορούσε να σου περιγράψει τέτοια παγκόσμια δημοσιότητα Σώφυτε, όταν έστηνες τη στήλη σου δίπλα στο δημόσιο δρόμο στην Αραχωσία, είκοσι--τόσους αιώνες πίσω, μόνο με την ελπίδα να διαβάζεται από τους διαβάτες;
Σημειώσεις:
[1]: Η Κανταχάρ (ίσως παραφθορά του «Αλεξάνδρεια») θεωρείται ότι βρίσκεται πάνω στα ερείπια της Αλεξάνδρειας εν Αραχωσία, μιας από τις δοξασμένες Αλεξάνδρειες που ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος το 330 π.Χ., κατά την θρυλική εκστρατεία του στα βάθη της Ασίας.
Μετά την αποχώρηση του Αλέξανδρου προς δυσμάς, η πόλη πέρασε στους Σελευκίδες, στην ινδική δυναστεία των Μαουρία (περίπου 304 π.Χ.) και τέλος στο Ελληνιστικό Βασίλειο της Βακτριανής (180 π.Χ.).
Στην περιοχή έχουν βρεθεί δίγλωσσες επιγραφές (ελληνικά και αραμαϊκά) του Ινδού ηγεμόνα Ασόκα (περ. 250 π.Χ.), αποδεικνύοντας τον πολιτισμικό συγκρητισμό της περιοχής.
[2]: Όσο και αν αναζήτησα τη σημερινή θέση της στήλης, δεν βρήκα να αναφέρεται τίποτε, σε καμία από τις δημοσιεύσεις οι οποίες μιλάνε για το περιεχόμενο του κειμένου της. Ζήτησα τότε από το ChatGPT να μου πει αν γνωρίζει πού βρίσκεται σήμερα η στήλη και αποφάνθηκε ότι είναι στο… Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας! Τρελάθηκα: είναι δυνατόν να υπάρχει τέτοιο πολύτιμο αντικείμενο εδώ στην Αθήνα και να μην γίνεται Ο χαμός;
Ζήτησα αναφορές/πηγές: πού το γράφεται αυτό; Η απάντηση ήταν …»συγνώμη λάθος!» Άρχισε να δικαιολογείται («να σου εξηγήσω…»), και μέσα στις εξηγήσεις έγραψε ότι μπερδεύτηκε με άλλες στήλες που βρίσκονται εκεί (στην Αθήνα), προσθέτοντας ότι η επιγραφή έγινε γνωστή το 1985 κυρίως μέσω της μελέτης του André Bernand (1985), ο οποίος τη δημοσίευσε επιστημονικά, αλλά δεν την ενέταξε σε κάποιο γνωστό μουσείο.
Αλλά κάτι τέτοιο δεν αναφέρεται στη Wikipedia, οπότε ξαναρώτησα: σε ποια πηγή τα βρήκες αυτά; H νέα απάντηση ήταν επίσης: «sorry, πάλι λάθος!» Και συνεχίζει: Αυτό που υπάρχει στην πραγματικότητα είναι ο Étienne Bernand (άλλο πρόσωπο, επίσης επιγραφολόγος). Αλλά οι δημοσιεύσεις αυτού -λέει από μόνο του το ChatGPT-αφορούν κυρίως επιγραφές της Αιγύπτου και το βασικό του έργο «Les portes du désert» (1984) δεν έχει καμία σχέση με την Αραχωσία ή τον Σωφύτο.
Στο τέλος και σε πλήρη ασυνέπεια με την αρχή της απάντησης, βρήκε το σωστό (το διασταύρωσα με το Copilot), λέγοντας πλέον ότι: Η επιγραφή δεν ήταν γνωστή στην επιστήμη πριν το 2004 και ότι η πρώτη δημοσίευσή της σε επιστημονικό περιοδικό έγινε από τους Paul Bernard, Georges-Jean Pinault και Georges Rougemont στο Journal des Savants (2004).
Τώρα μάλιστα: και τα ονόματα των ακαδημαϊκών ταιριάζουν (εγώ τα ήξερα από άλλες μελέτες μου επί της ελληνο-βακτριανής ιστορίας) αλλά και η χρονολογία ταιριάζει με ό,τι έχει υπονοηθεί χρονολογικά από τα δημόσια σχόλια επί της στήλης (όλα μετά το 2004).
Καταλήγουμε: η στήλη είναι προφανώς προϊόν λαθρανασκαφής, εμφανίστηκε στην λαθραία αγορά αρχαιοτήτων της Κανταχάρ το 2003 και αγοράστηκε από ιδιώτη, ο οποίος κρατά μυστική τη σημερινή της τοποθεσία. Ενδιάμεσα, οι τρεις ακαδημαϊκοί έχουν προλάβει να μελετήσουν το κείμενο και να το αναδημοσιεύσουν.
Πιο πολύ δεν έχει νόημα να το ψάξω. Αλλά μου έδειξε πόσο λάθος μπορεί να κάνει κανείς αν εμπιστευτεί τυφλά την ΤΝ.
[3]: Η γενική «ΣΩΦΥΤΟΥ» απαντά σε νομίσματα της ευρύτερης περιοχής της Βακτριανής-Αραχωσίας που χρονολογούνται γύρω στο 300 π.Χ. και θεωρείται ότι έγινε από κάποιον σατράπη με αυτό το όνομα που διοικούσε είτε την Αραχωσία είτε τη Βακτριανή εξ ονόματος των Σελευκιδών διαδόχων του Αλεξάνδρου. Η κοπή είναι αττικού τύπου (Αθηνά στη εμπρόσθια όψη και γλαύκα ή αετός στην πίσω όψη).
Το όνομα Σωφύτης ή Σωφείτης (συμβατό με τη γενική ΣΟΦΥΤΟΥ), απαντά επίσης στην ιστορία της εκστρατείας του Αλεξάνδρου που έγραψαν αντίστοιχα οι Διόδωρος (XVII.91-92), Κούρτιος (IX.1.24-35) και Αρριανός (VI.3). Όλοι αναφέρονται σε σατράπη της περιοχής μεταξύ των ποταμών Υδραώτη και Ύφαση της Πενταποταμίας, ο οποίος παρέδωσε τη σατραπεία του στον Αλέξανδρο χωρίς μάχη και γι’ αυτό τιμήθηκε από τον τελευταίο με τη διατήρηση της διοίκησής του.
Ο Σώφυτος της στήλης μπορεί αν είναι κάποιος μακρινός απόγονος (τουλάχιστον έναν αιώνα μεταγενέστερος) κάποιου από τους Σώφυτους που αναφέρονται ανωτέρω.
[4]: Αντιπαρέβαλλα δύο αγγλικές μεταφράσεις: α. αυτή της Wikipedia και β. του βιβλίου της Rachel Mairs «The Hellenistic Far East», σελ.190, διεθνούς αυθεντίας στα θέματα ελληνο-βακτριανής ιστορίας. Μετά προσπάθησα ν’ αποδώσω το ρυθμό και το πνεύμα του λόγου, όπως το συνέλαβα για κάθε στίχο (ή δύο μαζί) μεταξύ των δύο αγγλικών κειμένων. Δεν είμαι ειδικός, αλλά νομίζω όλοι μπορούν να αντιληφθούν τον τόνο και το μήνυμα που θέλει να μεταδώσει ο Σώφυτος.
[5]: Η μικρογράμματη γραφή (δηλαδή η γραφή με μικρά γράμματα, συνεχή ροή, πολλές συνδέσεις/δεσμούς κ.λπ.) αναπτύχθηκε στο Βυζάντιο κατά τον 9ο–10ο αιώνα μ.Χ. ως νέο «βιβλιακό» χειρόγραφο σύστημα, αντικαθιστώντας τη μεγαλογράμματη (ογκώδη) γραφή των παλαιότερων κωδίκων. Η μικρογράμματη μορφή βασίστηκε στην καθημερινή καλλιγραφική και διοικητική γραφή, ήταν ταχύτερη, πιο οικονομική και επέτρεπε την αντιγραφή περισσότερων κειμένων σε λιγότερο χώρο.
Οι τόνοι και τα πνεύματα είχαν επινοηθεί πολύ νωρίτερα, ήδη από τον 3ο αιώνα π.Χ. στην Αλεξάνδρεια (Αριστοφάνης Βυζάντιος), αλλά η συστηματική και καθιερωμένη χρήση τους στα χειρόγραφα γενικεύεται ακριβώς στη βυζαντινή εποχή — ταυτόχρονα με την επικράτηση της μικρογράμματης γραφής. Η μικρογράμματη γραφή, με την ευελιξία και τη λεπτομέρειά της, ήταν ιδανική για συνεπή σημείωση τόνων, πνευμάτων, αποστρόφων και λοιπών διακριτικών.
[6]: Οι ιστορικοί και οι φιλόλογοι πιστεύουν ότι η οικογένειά του ήταν μέλος της τοπικής άρχουσας τάξης, η οποία είχε διατηρηθεί αρχικά από τον Αλέξανδρο και τους Σελευκίδες στις ανώτατες διοικητικές βαθμίδες της επαρχίας (σατραπείας) της Αραχωσίας.
Η περιοχή αυτή πέρασε στην εξουσία της ινδικής Αυτοκρατορίας των Μαουρύα (ιδρύθηκε το 321 π.Χ. από τον Τσαντραγκούπτα Μαουρύα ή Σανδροκόττο), μετά από συμφωνία του Σέλευκου Α' (Νικάτωρ) με τον Τσανωτραγκούπτα: σε αντάλλαγμα για τις ανατολικότερες επαρχίες της Αραχωσίας και τη Γεδρωσίας που παραχώρησε, ο Σέλευκος πήρε από τον Ινδό βασιλιά 500 ελέφαντες η σημασία των οποίων ως νέον όπλο φάνηκε τρία χρόνια αργότερα στη μάχη Ιψού. Εκεί ο Σέλευκος νίκησε μαζί με τον Λυσίμαχο, τον μεγάλο του αντίπαλο Αντίγονο που βρήκε το θάνατο στο πεδίο της μάχης (301 π.Χ.).
Περί το 185 π.Χ. η περιοχή της Αραχωσίας ξαναπέρασε στην κυριαρχία του Ελληνικού βασιλείου της Βακτριανής με τις κατακτήσεις του Δημητρίου Α' και αργότερα αποτέλεσε μέρος του Ινδοελληνικού βασιλείου.
Οι αρχαιολόγοι και οι φιλόλογοι τοποθετούν τη χρονολογία της επιγραφής του Σώφυτου στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. Θεωρούν ότι η απώλεια της οικογενειακής ευμάρειας για την οποία μιλά ο Σώφυτος, προέκυψε από ενδεχόμενη πτώση της οικογένειάς του από τα ανώτερα διοικητικά αξιώματα που διατηρούσε κατά την εποχή των Μαουρύα, πτώση που συνέπεσε με την επαναφορά του ελέγχου της περιοχής στους Ελληνοβακτριανούς Βασιλείς.
Παράλληλα, ορισμένοι Γάλλοι ερευνητές προτείνουν μια ελαφρώς μεταγενέστερη χρονολόγηση της επιγραφής, βασισμένη σε γλωσσικά χαρακτηριστικά της γραφής, όπως η χρήση του γράμματος C αντί του Σ, στοιχείο που εμφανίζεται σε μεταγενέστερες μορφές της ελληνικής γραφής.
[7]: Σύμφωνα με τον 2ο Νόμο της Θερμοδυναμικής η εντροπία του Σύμπαντος αυξάνεται συνολικά. Η ύλη προχωρεί, γενικά, προς πιο ανοργάνωτη και αδόμητη κατάσταση. Όμως τοπικά, η εντροπία μπορεί να μειώνεται, με την προσφορά έργου, σ’ ένα μέρος του όλου συστήματος. Το έργο «οργανώνει» τοπικά ένα υποσύστημα, του προσφέρει δηλαδή υψηλής οργάνωσης ενέργεια (κατασκευή, δημιουργία). Μόλις πάψει η προσφορά έργου που εξισορροπεί την τάση προς αποδιοργάνωση (συντήρηση), αμέσως η φθορά επαναφέρει τη ροπή προς την αταξία. Αυτή είναι η πορεία δημιουργίας και φθοράς και των ανθρώπινων έργων.
Πηγές:
[2]: Kandahar Sophytos Inscription - Wikipedia
[3]: Sophytes - Wikipedia
[5]: Ελληνική επιγραφή στο Αφγανιστάν αποκαλύπτει το αποτύπωμα του ελληνισμού στην Κανταχάρ | Alfavita
Β' Θερμοδυναμικό Αξίωμα, Ιστορία, Ελληνική ιστορία, Μέγας Αλέξανδρος, Σώφυτος, Ελληνιστική εποχή, Αλεξάνδρεια εν Αραχωσία, Κανταχάρ, Mairs R., Μικρογράμματη γραφή, Μεγαλογράμματη γραφή, Αλώβητος, Ευεργεσία, Εντροπία