Προστάτιδες Δυνάμες: μόνο στο μυαλό των Ελλήνων...δυστυχώς!

Στην σπουδαία πλατφόρμα διαδικτυακών μαθημάτων Mathesis η κα Μαρία Ευθυμίου (σούπερσταρ της εκλαΐκευσης της ιστορικής γνώσης), παρέδωσε πρόσφατα το μάθημα "Κεντρικά σημεία της ιστορίας του Ελληνισμού". Έχω μιλήσει και αλλού για τον ορμητικό χαρακτήρα των παραδόσεων της κας Ευθυμίου (τουλάχιστον όταν το κοινό της είναι εκτός πανεπιστημιακών αιθουσών): μαζί με τόσα όσα γεγονότα και θέματα παρουσιάζονται ορθά (δηλαδή με την απαιτούμενη ακριβολογία), συμπαρασύρονται μέσα στην πληθωρική της διήγηση και κάμποσα ιστορικά ανακριβή στοιχεία, σαν τα χοχλάδια του χειμάρου. 

Σταχυολογώ:

1. Υπάρχει αναφορά της κας Ευθυμίου στον κληρικό και μαθηματικό του 18^ου αιώνα Στέφανο Δούγκα, λέγοντας ότι «στην πραγματικότητα εξέφρασε τη θεωρία της σχετικότητας»· ότι τη «συνέλαβε», έστω και χωρίς μαθηματικό φορμαλισμό. Δεν φαίνεται όμως να είναι ο Δούγκας ευαγγελιστής του Άινστάιν! Όποιος ενδιαφερεται ας διάβάσει στις σημειώσεις [1]. 

2. H Εθνική Τράπεζα, η οποία ιδρύθηκε το1841 είχε "ελληνικά κεφάλαια" κατά την Κα Ευθυμίου:

Ακριβολογικά μιλώντας, τα κεφάλαια δεν ήταν εξ' ολοκλήρου ελληνικά. Το Ελληνικό Κράτος συμμετείχε με 1.000 μετοχές, από τις 3.402. Μεγάλοι μέτοχοι ήταν ο Νικόλαος Ζωσιμάς με 500 μετοχές, ο Εϋνάρδος με 300, ο Βασιλιάς Λουδοβίκος Α΄ της Βαυαρίας με 200, ο Κωνσταντίνος Βράνης με 150, ο Αδόλφος Γραφ με 146 και ο Θεόδωρος Ράλλης με 100. Η τράπεζα «Rothschild Frères Paris» αγόρασε μόνο 50 μετοχές, ενώ άλλες 50 αγόρασε ο Εϋνάρδος στο όνομά της, για να τονώσει με αυτή τη συμμετοχή το κύρος της νέας τράπεζας. Άλλοι μικρότεροι σε συμμετοχή Έλληνες μέτοχοι ήταν οι Μιχαήλ Τοσίτσας, Δήμος Αθηναίων, Παραμυθιώτης, Ρήγας Παλαμήδης, Μεσσηνέζης, Λεβίδης και... ο Μακρυγιάννης (!), ο οποίος θησαύρισε κατά την Επανάσταση (με τρόπο που ελέγχεται -για να το πω κομψά). Η προσωπικότητα του τελευταίου πόρρω απέχει από το πορτραίτο που ο ίδιος φιλοτέχνησε για τον εαυτό του μέσα από τα Απομνημονεύματα και πάνω στο οποίο ο Σεφέρης επιπρόσθεσε αγιογραφικές πινελιές (για τη γραφή του βεβαίως· όμως, ως άμεση συνέπεια, καθαγίασε και την ηθική αξία του γράφοντα).

Επειδή πάνω από τα 2/3 των κεφαλαίων της "Μεγάλης μας Φίλης" ήταν ελληνικής προέλευσης, αν και όχι ακριβώς "εγχώρια", δικαιούμαστε τελικώς να λέμε ότι ήταν στην πλειοψηφία τους ελληνικά.

3. Ο Βενιζέλος λέει η διδάσκουσα έχασε "κατά κράτος" της εκλογές του 1920.

Έχασε "κατά κράτος" στις έδρες, αλλά όχι στις ψήφους. To Κόμμα Φιλελευθέρων συγκέντρωσε περισσότερες ψήφους σε εθνικό επίπεδο, αλλά έχασε τις εκλογές. O ίδιος ο Βενιζέλος δεν εξελέγη ούτε βουλευτής. Φιλελεύθεροι: 375.803 ψήφοι (50,31%), Ηνωμένη Αντιπολίτευση: 368.678 ψήφοι (49,36%). Όμως σε έδρες: Φιλελεύθεροι: 118 έδρες, Ηνωμένη Αντιπολίτευση: 251 έδρες. 

Είχε κάνει εντελώς λάθος έκτιμηση ο Βενιζέλος, προφανώς από υπερβάλουσα αυτοπεποίθηση, λόγω της επικής πορείας προς την Ελλάδα "των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών". Αλλιώς, μάλλον θα είχε "ρυθμίσει" καταλλήλως τον εκλογικό νόμο.

Λόγω του πλειοψηφικού συστήματος, έστω για μια ψήφο διαφορά, όλοι οι Βουλευτές μιας περιφέρειας κατανέμονταν στο πλειοψηφών κόμμα. Στην "Παλαιά Ελλάδα" απ' όπου προέρχονταν οι επί χρόνια επιστρατευμένοι κατάκοποι στρατιώτες (και όπου ψηφιζαν οι ορφανεμένες ή στερημένες οικογένειές τους), εκεί έχασε τις κρίσιμες περιφερειες.

Το διευκρινίζω για να μην μείνει η εντύπωση γενικής κατακρήμνισης της δημοφιλίας που απολάμβανε ο Βενιζέλος. Στις συνθήκες πόλωσης του Εθνικού Διχασμού μετά το 1915, είναι ζήτημα αν είχε ποτέ σαφές προβάδισμα δημοφιλίας έναντι του Βασιλιά. Δημοσκοπήσεις δεν υπάρχουν παρά μόνο οι εκλογές.

4. "Οι αρχαίες αποικίες των Ελλήνων στη Μαύρη Θάλασσα περιλαμβάνουν και την Οδησσό της Ουκρανίας" κατά την κα Ευθυμίου. 

Η αρχαία αποικία Οδησσός βρισκόταν στην σημερινή Βάρνα και όχι στη σημερινή Οδησσό, που το πολύ να είχε μια μικρή εγκατάσταση εμπορείου κατά τα αρχαία χρόνια. Υπάρχει κοντά στο σημερινό λιμάνι μια διατηρημένη τοιχοποιεία, αλλά αυτό είναι όλο.

Οι σημαντικές αρχαίες ελληνικές αποικίες στην ευρύτερη περιοχή ήταν η Τυράς (δυτικά της σημερινής Οδησσού, στο στόμιο του Δνείστερου, ονομαζόμενου τότε Τυράς) και η Ολβία (ανατολικά της σημερινής Οδησσού, στο στόμιο του ποταμού Μπουγκ, αρχαίος Ύπανις).

Το όνομα η σημερινή Οδησσός το απέκτησε το 1795, από τη Μ. Αικατερίνη της Ρωσίας, όταν η Ρωσία κατέλαβε την περιοχή μετά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1787-1792. Μέχρι τη Μ. Αικατερίνη ήταν ένα ψαροχώρι δίπλα σ' ένα τουρκικό οχυρό, το Χατζημπέη.

Τα ανωτέρω είναι ή αβλεψίες ή έλλειψη ακριβούς γνώσης που, τέλος πάντων, "δεν βγάζουν μάτια". Δικαιολογούνται ίσως σε μια τόσο ταχεία και γενικόλογη διήγηση ιστορικών γεγονότων.

Η κα Ευθυμίου άλλωστε αρέσκεται να εντυπωσιάζει με παράπλευρες παρεκκλίσεις από την κύρια διήγηση. Και δυστυχώς, εκεί είναι που ακούγονται αυτές οι φάλτσες νότες, οι οποίες όμως διακρίνονται μόνο από όσους έχουν εξασκημένο αυτί (εγώ έχω όπως φαίνεται).

Αλλά η κα Ευθυμίου υπέπεσε σ' ένα σοβαρότατο σφάλμα, επιστημονικού χαρακτήρα, ακριβώς πάνω στο κύριο αντικείμενό της:

Αποκάλεσε τις Δυνάμεις που συνυπέγραψαν τα Πρωτόκολλα και τις διεθνείς Συνθήκες της Ανεξαρτησίας του Ελληνικού Κράτους (Πρωτόκολλο της Πετρούπολης του 1826, Συνθήκη του Λονδίνου του 1827, Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1828, Συνθήκη του Λονδίνου του 1830, πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1832, μια πολύ ωραία συνοπτική παρουσίαση αυτών δίνεται εδώ: 16. Οι Μεγάλες Δυνάμεις και η Ελλην. Ανεξαρτησία - Digital Zoot), λανθασμένα ως "Προστάτιδες Δυνάμεις". 

Όμως όχι! Δεν υπάρχει αυτός ο όρος σε καμία από τις ιδρυτικές συνθήκες του Ελληνικού Κράτους. Ο όρος δημιουργήθηκε μεταγενέστερα, στην Ελλάδα και όχι στα διεθνή κείμενα. Επικράτησε μόνον στο ελληνικό πολιτικό, ιστοριογραφικό και δημοσιογραφικό λόγο και διαιωνίζεται εντελώς λανθασμένα, ακόμη και σε σοβαρά μαθήματα, όπως της κας Ευθυμίου στο Mathesis.

Στα πρωτογενή διεθνή κείμενα των Μεγάλων Δυνάμεων ΔΕΝ χρησιμοποιείται ο όρος «Προστάτιδες Δυνάμεις». Η επίσημη ορολογία ήταν:

1. “Οι τρεις Αυλές / The three Courts / Les trois Cours”: Χρησιμοποιείται στα Πρωτόκολλα και στις Συνθήκες, ως ο ουδέτερος χαρακτηρισμός των συμβαλλόμενων μοναρχιών (στο Πρωτόκολλο του Λονδίνου: “les Plénipotentiaires des trois Cours”, στο Αγγλικό κείμενο: “Each of the three Courts…”)

2. “Powers / Puissances / Δυνάμεις”: Απλός αυτοχαρακτηρισμός των Τριών που δηλώνει - αυτάρεσκα- τη θέση ισχύος τους στη διεθνή έννομη τάξη.

Για το τι περιγράφεται στα επίσημα κείμενα διαβάστε στις σημειώσεις [2].

Οι τρεις Δυνάμεις εγγυούνταν τα σύνορα αλλά δεν «προστάτευαν» την Ελλάδα. Στο Πρωτόκολλο Λονδίνου του 1830 (άρθρο 8) γράφεται: “Guarantee of the three Powers”, ενώ στη Συνθήκη Κωνσταντινουπόλεως (1832) αναγράφεται:  “the Representatives of the 3 Powers”, χωρίς όρους προστασίας. 

Η «εγγύηση» είναι νομικός όρος διεθνούς δικαίου και διαφέρει από τον όρο «προστασία» που θα σήμαινε protectorate – κάτι που δεν συνέβαινε με την Ελλάδα που ήταν ανεξάρτητο κράτος από το 1830.

Η «εγγύηση» αφορά:

• την διεθνή επιβεβαίωση των συνόρων,
• την αναγνώριση του καθεστώτος,
• την επιλογή δυναστείας.

Δεν επιτρέπει:

• στρατιωτική κατοχή,
• διοίκηση,
• έλεγχο συντάγματος,
• αποκλειστική εξωτερική πολιτική.

Άρα η Ελλάδα δεν ήταν ποτέ προτεκτοράτο των τριών Δυνάμεων!

Προτεκτοράτο εντούτοις ήταν το "Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων" (1815–1864), όπου η Μεγάλη Βρετανία ήταν πράγματι “Protecting Power”, ex lege. 

Η πολιτική και ιστοριογραφική γλώσσα άρχισε να χρησιμοποιεί τον όρο «προστάτιδες» από τα μέσα του 19ου αιώνα για να περιγράψει την πολιτική επιρροή των τριών Δυνάμεων (βλέπετε, δάνεισαν την Ελλάδα, επέβαλαν Αντιβασιλεία, επενέβαιναν στα εσωτερικά πολιτικά πράγματα, είχαν διπλωματική επιρροή λόγω του ότι εγγυήθηκαν τη δυναστεία και το νέο Κράτος) και όχι κάποια τυπική νομική ιδιότητα.

Ο όρος είχε (και έχει) πρόσημο εσωτερικής (πολιτικής) και εξωτερικής (διπλωματικής) εξάρτησης, εισήχθη και θεσμοθετήθηκε από διάφορα εγχώρια και ξένα συμφέροντα και είναι εντελώς αδόκιμος ιστοριογραφικά.

Αν η ανακρίβεια για τη σχέση Δούγκα και Θεωρίας της Σχετικότητας είναι αμελητέα (η κα Ευθυμίου δεν είναι του θέματος), για τον εν λόγω όρο η σεβαστή καθηγήτρια πρέπει να αναθεωρήσει τη χρήση του.

Εγώ πάντως της το έχω γράψει στα σχόλια επί του μαθήματος. Ίδωμεν...

ΥΓ: για μια πολύ τίμια, ακριβή και συνοπτική περιγραφή του ρόλου των Μεγάλων Δυνάμεων στην πορεία προς την Ανεξαρτησία, διαβάστε το εξαίρετο κείμενο που έχει γράψει (πριν τον εορτασμό του ιωβηλάιου των 200 χρόνων) ο κος Παναγιώτης Σάμιος (Δάσκαλος) στην ιστοσελίδα: Η ελληνική επανάσταση και οι Μεγάλες Δυνάμεις - Σελιδοδείκτης. 

Συνιστώ να το διαβάσετε ολόκληρο (περίπου 20'-30') και ιδίως τον επίλογό του.

Σημειώσεις:

[1]: Ομολογώ ότι πρώτη φορά άκουσα ανάλογο ισχυρισμό για τον Δούγκα. Έψαξα στο διαδίκτυο και δεν βρήκα να αναφέρεται κάτι για τη σχέση Δούγκα και Θεωρίας της Σχετικότητας, ακόμα και σε -σύντομες- πανεπιστημιακές αναφορές. Αν υπήρχε σχέση Δούγκα-Σχετικότητας, τότε μάλλον θα υπήρχε κάποια σχετική αναφορά (ίσως έπαιρνε και διαστάσεις hoax).

Βρήκα το βιβλίο του Γιάννη Καρρά («Γερμανικές Επιδράσεις Στη Σκέψη Των Χρόνων Της Νεοελληνικής Αναγέννησης» ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ.pdf), όπου μεταξύ των σελίδων 168-185 αναφέρονται οι θεωρίες του Δούγκα για τον χώρο (την «μονήν») τον χρόνο (την «ροήν», την κίνηση, το φως και τη βαρύτητα.

Δεν είναι ευκολοδιάβαστα τα όσα γράφονται, αλλά θα προσπαθήσω να δώσω μια πολύ σύντομη εικόνα του τι περιγράφει: Ο χρόνος και ο χώρος υπάρχουν όπου υπάρχει η ύλη (με αυτήν την έννοια, ο υλικός χρόνος και χώρος «σχετικοποιούνται» σε σχέση με τα «απόλυτα» κατηγορήματα του μαθηματικού χρόνου και χώρου, ενώ «η κίνησις, ως συνεχής διαδοχή ροής και μονής, εκτυλίττει τον τόπον και εντυλίττει τον χρόνον».

Τα όσα φιλοσοφικά περιέχονται στα γραπτά του Δούγκα είναι επηρεασμένα από τη διαλεκτική του Hegel και από τον Αριστοτέλη (περί του «δυνάμει» και του «ενεργεία»). Δεν έχουν όμως πουθενά αναφορά στη διαφορετική (σχετική) ποσότητα του χώρου και του χρόνου (συστολή και διαστολή αντίστοιχα) που μετρούν διαφορετικοί παρατηρητές, οι οποίοι κινούνται μεταξύ τους. Αυτή είναι η έννοια της Σχετικότητας.

Μιλά επίσης ο Δούγκας για το φως, το οποίο θεωρεί υλικής φύσης. Όμως, όλοι μέχρι τότε οι επιστήμονες και οι φιλόσοφοι αυτό υποστήριζαν, μέχρι που οι -σύγχρονοι του Δούγκα- φυσικοί Thomas Young Augustin Fresnel ανακάλυψαν τα φαινόμενα της συμβολής και περίθλασης του φωτός. Αλλά ο δυϊσμός της ύλης είναι αντικείμενο της Κβαντομηχανικής και όχι της Σχετικότητας.

[2]: Τι ακριβώς λένε τα κείμενα των Πράξεων (1830–1832) (από σχετική ερώτηση στο Copilot)

1. Πρωτόκολλο του Λονδίνου (3 Φεβρ. 1830) – η πράξη που πρώτα αναγνώρισε διεθνώς την Ελλάδα ως «ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος».

• Το άρθρο 1 ορίζει: «Greece shall form an independent state…» («Η Ελλάς θέλει σχηματίσει εν κράτος ανεξάρτητον…»). [jstor.org]
• Το άρθρο 8 προβλέπει ρητά «Guarantee of three Powers» («Εγγύησις των τριών Αυλών»): «Each of the three Courts shall retain the power … of guaranteeing the whole of the foregoing arrangements…» (= «Έκαστη των τριών Αυλών διατηρεί την εξουσίαν… να εγγυηθεί τα ανωτέρω…»). Δεν χρησιμοποιείται ο όρος “protecting powers”. [jstor.org]
• Το επίσημο γαλλικό κείμενο που διασώζει το Υπουργείο Εξωτερικών (ως αρχειακό έγγραφο) μιλά για «les Plénipotentiaires des trois Cours» (των τριών Αυλών) και όχι για «Puissances protectrices». [mfa.gr]

1. Σύμβαση του Λονδίνου (7 Μαΐου 1832) – μεταξύ Μ. Βρετανίας, Γαλλίας, Ρωσίας και Βαυαρίας, περί της εκλογής του Όθωνα.

• Η διατύπωση μιλά για «the Courts of Great Britain, France, and Russia… exercising the power conveyed to them…» και ρυθμίζει το βασιλικό στέμμα και τον διεθνή δανεισμό. Και εδώ η ορολογία είναι «Courts/Powers» και εγγύηση ρυθμίσεων, όχι «protection/protecting». [jstor.org]

1. Διακανονισμός/Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (21 Ιουλ. 1832) – ορίζει οριστικά τα σύνορα και ολοκληρώνει το διεθνές καθεστώς.

• Το προοίμιο κατονομάζει τους αντιπροσώπους των τριών Δυνάμεων, με ρητή αναφορά ότι είναι «parties to the Treaty of London of 6 July 1827» (δηλ. οι τρεις Συμβαλλόμενες Δυνάμεις της Συνθήκης του 1827). Και εδώ απουσιάζει παντελώς ο όρος “protecting powers”. [mfa.gr]

1. Η προϊστορία (Συνθήκη Λονδίνου 6 Ιουλ. 1827) – η κοινή μεσολάβηση για την «ειρήνευση/παλαίωση της Ελλάδος».

• Το κείμενο προβλέπει μεσολάβηση και επιβολή ανακωχής· δεν χαρακτηρίζει την τριάδα ως “protecting powers”. Η διατύπωση είναι “High Contracting Parties”, “mediation”, “arrangement”, κ.ο.κ. [sourcebook...ordham.edu], [en.wikipedia.org]