Η «Γέενα του πυρός» γέννησε το «πυρ της Κολάσεως»
Μεγάλη Εβδομάδα και βρίσκομαι στον Ναό του Αγίου Γεωργίου του Χαλανδρίου για την Ακολουθία της Μεγάλη Δευτέρας [1]. Παρακολουθώντας τους ψαλμούς και τις αναγνώσεις των Ευαγγελίων από τη Σύνοψη, έπεσα πάνω στην λέξη «γέενα».
Συγκεκριμένα στους στίχους 16 και 34 του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου ( κβ΄ 15 - κγ΄ 39):
- Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι περιάγετε τὴν θάλασσαν καὶ τὴν ξηρὰν ποιῆσαι ἕνα προσήλυτον, καὶ ὅταν γένηται, ποιεῖτε αὐτὸν υἱὸν γεέννης διπλότερον ὑμῶν. 16
- ὄφεις, γεννήματα ἐχιδνῶν! πῶς φύγητε ἀπὸ τῆς κρίσεως τῆς γεέννης; 34
Και στους δύο στίχους (όπως και σε όλο το εδάφιο) ο Ιησούς καταφέρεται εναντίων των Γραμματέων και Φαρισαίων και της υποκρισίας τους. Η λέξη μού ήταν όμως άγνωστη και γι’ αυτό επιστρέφοντας στο σπίτι την αναζήτησα και να τι βρήκα στη Wikipedia (Πηγή [1]):
Η Γέεννα είναι μια ιστορική γεωγραφική περιοχή που βρίσκεται στα νότια της Ιερουσαλήμ. Πρόκειται για μια στενή και βαθιά κοιλάδα που κείτεται στα δυτικά και νοτιοδυτικά της σημερινής Παλαιάς Πόλης Ιεροσολύμων, νότια του όρους Σιών. Συναντά την κοιλάδα Κέδρων, που ξεκινά βορειοανατολικά της Παλαιάς Πόλης, κοντά στην Κολυμβήθρα του Σιλωάμ, στη νοτιοανατολική μεριά της Αρχαίας Ιερουσαλήμ.
Η ονομασία της κοιλάδας προέρχεται εκ του εβραϊκού Γκε Χιννώμ ή Γκε μπεν Χιννώμ που σημαίνει «Κοιλάδα του Εννώμ» ή «Κοιλάδα του υιού του Εννώμ».
Η κοιλάδα μνημονεύεται για πρώτη φορά στην Εβραϊκή Βίβλο (Ιησούς του Ναυή, 15:8)[1] ως σύνορο μεταξύ της επικράτειας των Φυλών του Ιούδα και του Βενιαμίν. Η Γέεννα (ελληνοποιημένη μορφή του ονόματος της κοιλάδος του Εννώμ) αναφέρεται επίσης στην Καινή Διαθήκη και σύμφωνα με τις αφηγήσεις είναι ο τόπος της αιώνιας πύρινης Κόλασης, όπου θα τιμωρηθούν, μετά θάνατο, οι αμαρτωλοί και αμετανόητοι άνθρωποι.
Κατά την αρχαιότητα, επί της κοιλάδας του Εννώμ είχε εγκατασταθεί το χάλκινο άγαλμα του Μολώχ, Εθνικού θεού των Ιουδαίων, στον οποίο προσφέρονταν ως θυσία ολοκαυτώματα ζώων και ανθρώπινα παιδιά. Ο Ιωσίας αχρήστεψε τον ιερό τόπο του Τοφέθ, που πιθανότατα βρισκόταν στην κοιλάδα του Εννώμ, ο δε Ιερεμίας διακήρυξε ότι θα τιμωρηθούν όλοι οι Ισραηλίτες που βεβήλωσαν την κοιλάδα με θυσίες αθώων, εξ ου και χρησιμοποιήθηκε ο όρος «γέεννα» ή «γέεννα του πυρός» για να υποδηλώσει έναν τόπο απονέκρωσης.
Εκεί επίσης γίνονταν θανατικές εκτελέσεις, απέθεταν τα νεκρά σώματα των παραβατών και έκαιγαν τα απορρίμματα της πόλης της Ιερουσαλήμ.
Η περιγραφή στην Wikipedia είναι σχεδόν πλήρης. Βρήκα όμως μια ακόμα αναφορά η οποία περιέχει μια απλή και περιεκτική επεξήγηση (Πηγή [2]):
«᾿Εγὼ δὲ λέγω ὑμῖν ὅτι πᾶς ὁ ὀργιζόμενος τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ εἰκῆ ἔνοχος ἔσται τῇ κρίσει· ὃς δ᾿ ἂν εἴπῃ τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ ρακά, ἔνοχος ἔσται τῷ συνεδρίῳ· ὃς δ᾿ ἂν εἴπῃ μωρέ, ἔνοχος ἔσται εἰς τὴν γέενναν τοῦ πυρός». Ματθαίο Άγιο Ευαγγέλιο (5, 22)
…Η Γέεννα απέκτησε τη σημασία της πύρινης κόλασης και σύμφωνα με τη διδασκαλία της Καινής Διαθήκης υποδήλωνε τον μετά θάνατο τόπο τιμωρίας των κακών και αμετανόητων ανθρώπων δηλαδή την Kόλαση.
Συγκράτησα αυτή την τελευταία αποστροφή για την πύρινη Κόλαση, τον τόπο της αιώνιας μετά θάνατον τιμωρίας.
Για τους αρχαίους Έλληνες ο μετά θάνατον τόπος είναι ο Άδης, ο οποίος όμως δεν είναι αποκλειστικά τόπος τιμωρίας των «κακών και αμετανόητων», ούτε φλέγεται από κάποιο τιμωρόν πυρ.
Η έννοια της Κολάσεως, όπως ανέκυψε στις χριστιανικές παραδόσεις και η σύνδεσή της με το βασανιστικό πυρ, έχει τη ρίζα της στην εβραϊκή παράδοση της Γέενας, η οποία είναι ο καταραμένος τόπος όπου κατακαίγονται τα απορρίμματα της ανθρώπινης κοινωνίας.
Εισερχόμαστε όμως εδώ σε βαθιά θεολογία. Στη Πηγή [3] υπάρχει αναφορά στην απόρριψη της Κολάσεως από την Ορθόδοξη θεολογία και στην εικόνα του πύρινου κολαστηρίου.
Από το έργο του Δικηγόρου και συγγραφέα Δημήτρη Τσινικόπουλου «Στην Κόλαση δεν καίει καμιά φωτιά» που δημοσιεύεται στο προσωπικό του ιστολόγιο [tsinikopoulos.org] διαβάζουμε:
…Η λέξη Γέεννα εμφανίζεται 12 φορές στην Καινή Διαθήκη και αναφέρεται σε μια κοιλάδα έξω από την Ιερουσαλήμ, γνωστή ως κοιλάδα του Εννόμ (Γαι-Εννόμ=Γέεννα). Στις ημέρες άπιστων Εβραίων βασιλέων, γινόταν εκεί ειδωλολατρικές ιεροτελεστίες και θυσίες παιδιών (Β΄ Χρον. 28:1, 3, Ιερ. 7:31). Στις ημέρες του προφήτη Ιερεμία αποκαλούνταν «κοιλάδα των πτωμάτων και της στάχτης», ενώ στα χρόνια του Ιησού χρησιμοποιούνταν ως σκουπιδότοπος, στον οποίο, εκτός από σκουπίδια, οι Ιουδαίοι έριχναν και κουφάρια ζώων και πτώματα εγκληματιών που δεν ήταν άξιοι ταφής. Για να καταστρέφονται τα σκουπίδια και όλες οι ακαθαρσίες για λόγους υγιεινής, τα καίγανε και διατηρούσαν τη φωτιά αναμμένη ρίχνοντας θειάφι. Εκεί ο «σκώληξ (σ.τ.σ., των πτωμάτων τρεφόμενος απ’ αυτά) ου τελευτά και το πυρ ου σβέννυται» (Μαρκ. 9:48, πρβλ. Ησ. 66:24). Έτσι και ο Ιησούς χρησιμοποίησε τη λέξη ως σύμβολο της αιώνιας τιμωρίας/καταστροφής των ασεβών και όχι ως αναφορά σε αιώνιο βασανισμό ψυχών: «Φοβηθήτε τον δυνάμενον και ψυχήν και σώμα απολέσαι εν γεέννη»} (Ματθ. 10:28)…
Δεν θέλω όμως ν’ ανοίξω θεολογική έρευνα σ’ αυτή τη δημοσίευση για την Κόλαση. Με δύο μόνο λόγια:
Κατά την Ορθόδοξη θεολογία δεν μπορεί ο Θεός να είναι τιμωρητικός, αλλά συγχωρητικός. Δεν έχει φτιάξει καμιά Κόλαση, απ’ όπου θα έπρεπε ή να απουσιάζει ή να εποπτεύει το μαρτύριο των ασεβούντων με κάποιου είδους τιμωρητική ικανοποίηση.
Αντίθετα, ο Θεός δίνει την ευκαιρία στους μετανοούντες να γευθούν την αιώνια αγαλλίαση του Παραδείσου, «εν σκηναίς δικαίων», όπως ψάλλεται κατά την Νεκρώσιμη Ακολουθία.
Αφήνοντας τα πολύ βαθιά θεολογικά θέματα, ας πάμε στη μεταφορική πλευρά της έκφρασης.
Η λέξη χρησιμοποιείται σε περιγραφές πυρκαγιών, όπου αντί της τετριμμένης «πύρινης κολάσεως» ακούμε την έκφραση «γέενα του πυρός». Βλ. Πηγή [5]:
Με τις θηριώδεις πυρκαγιές που μαίνονται στο Λος Άντζελες, σκοτώνοντας πέντε, μέχρι στιγμής, ανθρώπους και ξεσπιτώντας εκατοντάδες χιλιάδες, ξαναήρθε, δυστυχώς, στον αφρό της επικαιρότητας η έκφραση «γέεννα του πυρός»…
Δεν ξέρω αν οι δημοσιογράφοι αντλούν από κάποιο απόθεμα έτοιμων δημοσιογραφικών εκφράσεων που έχουν αποθησαυρισθεί κατάλληλα και χρησιμοποιούνται είτε για στόμφο είτε για εντυπωσιασμό είτε για τη φιλολογική διάνθιση του λόγου.
Ελπίζω ότι όσοι χρησιμοποιούν τη λέξη γνωρίζουν και τη σημασία και την προέλευσή της. Εγώ που δεν την γνώριζα, το χάρηκα που ανάτρεξα στην ετυμολογία και στη χρήση της.
Για όσους άλλους φιλομαθείς τη συναντήσουν στις Γραφές ή στο δημόσιο λόγο, αφήνω αυτή τη μικρή σχετικά δημοσίευση προς δική τους αναφορά και προς περαιτέρω διερεύνηση της θεολογικής της προέκτασης.
Σημειώσεις:
[1]: Ακολουθία «Εσπέρας», σύμφωνα με το σύγχρονο ωρολόγιο, αλλά «Όρθρος της Μεγάλης Τρίτης» κατά το εκκλησιαστικό ωρολόγιο, το οποίο προέρχεται από το αντίστοιχο εβραϊκό, όπου η μέρα ξεκινά με τη δύση του ήλιου.
Πηγές:
[1]: https://el.wiktionary.org/wiki/%CE%B3%CE%AD%CE%B5%CE%BD%CE%BD%CE%B1
[3]: Άρθρα & Θέματα της Αγίας Γραφής, Ανάλυση Βιβλικών Κειμένων της Παλαιάς & Καινής Διαθήκης - Η Γέεννα
[4]: Τι Είναι το Πυρ της Γέεννας; — ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ της Σκοπιάς
[5]: Γέεννα του πυρός – Αθήνα 9,84